Hooggaatie! – een overzicht op de Tilburgse kermis

Tilburg is de enige stad ter wereld waar men het reuzenrad nog steeds aanduidt met de term “hooggaatie”. Er is niets aan gelogen, want ‘hoog-gaat-ie’ zeker, maar wanneer stond het eerste reuzenrad eigenlijk op de Tilburgse kermis? En was dat al wel met recht een hooggaatie?

Het reuzenrad is een wereldwijd fenomeen, er staan er diverse als landmark een grote stad op te sieren, je ziet ze bij evenementen, in pretparken en als transportabel model ook op de kermissen.

Het ‘Ferris-wheel’

De Engelse term voor het reuzenrad is het Ferris-wheel, vernoemd naar George Ferris. Hij bouwde het eerste grote stalen reuzenrad voor de wereldtentoonstelling in Chicago in het jaar 1893.

Zijn reuzenrad was ruim 80 meter hoog en de gondels boden plaats aan liefst 60 personen per gondel. Eenmaal rond duurde 20 minuten. Het was het Amerikaanse antwoord op de Eifeltoren in Parijs die een aantal jaar daarvoor gebouwd werd.

Het oudste reuzenrad in Europa – wat op deze schaal en techniek gebouwd is – staat in het Prater in Wenen, Oostenrijk. Liefst 61 Meter hoog en gebouwd in 1897 naar het grote voorbeeld uit Chicago.

Wat niet veel mensen weten, is dat de stad Parijs in het jaar 1900 opnieuw een wereldtentoonstelling organiseerde en dat ze daar een ‘Ferris-wheel’ van liefst 100m hoog lieten bouwen. Deze is echter in 1920 ook weer afgebroken. Ook in het Verenigd Koninkrijk stonden een tweetal ‘Ferris-wheels’: in Londen en in Blackpool.

Oorsprong

Was meneer Ferris ook de eerste met het idee om een rad te maken wat mensen naar een grotere hoogte bracht? Nee. Bij lange na niet zelfs. In Amerika zelf was er al eens een timmerman die eerder al hout gebruikte voor zijn constructie en daar zelfs patenten op heeft aangevraagd, maar – net als voor de achtbaan – moeten we voor de eigenlijke oorsprong ook nu weer in Sint-Peterburg, Rusland, zijn.

Bij het zomerpaleis werden in de winter vaak ijsschansen gebouwd waar men vervolgens vanaf kon glijden. In de zomer werden deze van hout gebouwd en hier is later de voorloper van de huidige achtbanen uit ontstaan. Voor het reuzenrad is eigenlijk iets soortgelijks gebeurd: er stonden in de zomer ook schommels, eerst met touwen, later als een soort gondels, maar dat ging allemaal veel te hard en het was lastig vasthouden.

Blik op het paleis in Sint-Petersburg, met het zomervermaak in de tuin van het kasteel.

Daar ontstonden vervolgens houten stellages waar mensen in bakjes konden zitten – vaak met twee personen- en die werden rondgedraaid op menskracht. Het systeem van draaien werd afgekeken van de Hollandse windmolens, althans zo gaat de romantische versie van het verhaal.

Hoewel er ook beschrijvingen gevonden zijn uit eerdere periodes van soortgelijke constructies, lijkt het Russische model het meest verspreid te zijn in de jaren die volgden. Er zijn afbeeldingen vanuit het hele Russische rijk terug te vinden – van Sint Petersburg tot in het huidige Azerbeidzjaan, van Siberië tot in het huidige Polen. Via het zuiden langs Turkije verder Europa in en langs het oosten via Duitsland uiteindelijk ook in Nederland. Waarschijnlijk vooral als speeltoestel bij vermogende burgers in hun tuin. Er is een tuin-ontwerpboek “Magazijn van tuin-sieraaden “gevonden uit 1802 waar een “Russische schommel” wordt aanbevolen als vermaak op uw landgoed.

Ook op de kermis duiken deze Russische schommels op, maar vreemd genoeg worden ze daar dikwijls “Turkse schop” genoemd. Qua constructie zien we zo’n 100 jaar later wel verschillen – de meeste molens zijn dan voorzien van extra houten dwarsbalken voor de stevigheid en zo worden de eerste contouren van een klein rad zichtbaar. Terwijl aan de andere kant van de oceaan de stalen kolos van Ferris inmiddels gebouwd is, blijven de transportabele versies hier voorlopig klein. Ook de naam verschilt per streek en per exploitant, want we komen de termen Deense Hoogvaart, Russische schommel en Turkse schop door elkaar tegen in die periode.

Op een schilderij zien we de Volendamse kermis in 1893, met daarop een Turkse schop.

In de Tilburgse courant van juli 1899 spreekt men al van “den hooggaatie zoals men dat hier noemt”. Duidelijk is dus wel dat de term hooggaatie vermoedelijk al sinds eind 19^e eeuw in gebruik was! En niet alleen in Tilburg, de term staat in de kranten met name ten westen van Eindhoven, maar in de Randstad en richting Limburg werden weer de diverse andere benamingen voor dezelfde attractie gebruikt. De eerste formele inschrijvingen op de Tilburgse kermis zien we terug in 1895.

Toen 100 jaar geleden – in 1926 – op het Besterdplein de eerste kermis te vinden was, was een van de attracties daar een “Deense Hoogvaart”, na onderzoek blijkt dat deze term voor een reuzenrad veel gebruikt werd rondom Helmond en Weert, waar ook veel kermisfamilies wonen. De krant uit 1926 schrijft er letterlijk over: “Onder de meer sensationeele vermaken, moet vooral gerangschikt worden de „Deensche Hoogyaart” of „Hoog^gaat-ie”, waar men gelegenheid krijgt van een kolossale hoogte neer te zien op het drukke kermisterrein. Voor de kermisgangers gaat van dergelijke vermaken groote bekoring.”  Er wordt gesproken in sommige advertenties over 28 meter hoogte, maar we vermoeden daar toch wel wat ‘kermismeters’.

Later werden deze attracties gemaakt van stalen buizen en kwamen er meer spaken in te zitten. In Tilburg was de ‘Karimata’ misschien wel het eerste ‘reuzenrad’ wat op de kermis te vinden was. Het was 14 meter hoog en naar Amerikaans voorbeeld uitgerust met gondels waarin je naast elkaar plaatsnam en waarbij je steeds dezelfde kant op keek. De naam Karimata is bedacht door de Hagenezen, die “het grootte rad” deze titel hebben gegeven, verwijzend naar een baggerschip wat een vergelijkbaar scheprad gebruikte om te baggeren. We zitten inmiddels in 1939 en het is het kermisbedrijf van Homerson & Vermolen wat met dit rad reist.

Een latere kleine versie van een reuzenrad met de naam Karimata (uit 1962) heeft heel lang als kinderrad op de kermis gestaan. Ook was Karimata in veel steden op een gegeven moment het synoniem voor het reuzenrad, maar zo niet in Tilburg…

De hoogte in

In Tilburg vinden we de eerste verwijzingen – qua attractienaam – naar een reuzenrad terug vlak na de tweede wereldoorlog en in Tilburg is de standplaats eigenlijk steevast op de Heuvel, naast de linde, voor de kerk. Het is echter wel hetzelfde type ‘Amerikaans rad’ wat elders in Nederland nog steeds Karimata werd genoemd. In een advertentie zien we een hoogte van 18 meter.

Welke naam er ook aan gegeven werd, in Tilburg sprak men ook na de tweede wereldoorlog nog steeds van de ‘hoog-gaat-ie’ en met de voortschrijdende techniek werden de raderen ook steeds hoger en de gondels waren inmiddels rond van vorm en rond te draaien, zodat je niets hoefde te missen van alles wat er te zien was.

Begin jaren ’60 vergaapte de kermisbezoeker zich aan een 20 meter hoog rad genaamd Panoramique. Een bijzonder rad want deze draaide tijdens de rit ook nog eens om zijn as, wat een extra sensatie met zich meebracht. Waarschijnlijk bracht het voor de exploitant ook de nodige zorgen met zich mee, want het is maar even op de kermis geweest om nooit meer terug te keren.

 In de jaren ’70 zaten we op ongeveer 30 meter en was de hoog-gaat-ie inmiddels een bekende verschijning. In Tilburg stond er sinds die tijd ieder jaar wel eentje op de kermis.

Het ‘Rota Nostra’ rad was eind jaren ’70 vaak te vinden in Tilburg.

Bussink

In jaren ’80 doet een nieuwe naam van zich spreken: Ronald Bussink. Hij heeft het wiel een soort van opnieuw uitgevonden, met nieuwe manieren van opbouwen en transporteren kan het wederom hoger, maar vooral eenvoudiger voor de exploitant. Zijn raderen staan inmiddels over de hele wereld en daar zitten ook een flink aantal transportabele versies bij.

In 1989 stond het Europarad – van de hand van Bussink – op de Heuvel, het was nog gloednieuw en had in die tijd een feloranje zon in het midden met zonnestralen op de spaken. Het rad oogde heel modern met haar ronde supports en fraaie verlichting. Het Europa rad is 38 meter hoog en het staat diverse malen in Tilburg onder zijn eerste eigenaar en een flink aantal jaar later nog eens onder zijn tweede, maar dat verhaal komen we later nog even op terug.

Vanaf 1995 wordt de skyline van de Tilburgse kermis voor een flink aantal jaren bepaald door het reuzenrad van exploitant J. Rooze: de Moviestar – en dat is met recht een heuse hoog-gaat-ie: het rad is bijna 50 meter hoog en gebouwd door Bussink. De standplaats is meestal op de hoek van het Piusplein en velen vergapen zich aan de skyline van Tilburg vanuit de open bakjes. In de tijd dat er nog geen boosters en hoge zweefmolens op de kermis zijn is dit de hoogste attractie die tot dan toe in Tilburg te vinden was. In 2000 stond de Moviestar voor het laatst in Tilburg.

De Moviestar is – volgens veel Tilburgers – nog steeds het mooiste reuzenrad wat er ooit stond

Nieuwe generatie

In 2007 presenteert exploitant Boesveld het ‘Wheel of Excellence’, wederom een reuzenrad ontworpen door het bedrijf van dhr. Bussink. Het rad is 55 meter hoog, spierwit en voorzien 42 gesloten gondels. Een spectaculair reuzenrad wat helemaal nieuw was uitgedacht.  In het midden een mooi witte stervorm die uitstraalt over de spaken en in Tilburg ook nog eens extra uitgelicht. Achteraf bezien is de Tilburgse kermis de enige kermis waar dit rad opgesteld is geweest, het sierde daarna enkel nog grote evenementen. Een jaar later in 2008 wilde de exploitant wel weer komen, maar kreeg van de gemeente niet de extra opbouwtijd die hij nodig dacht te hebben. De vergunning werd daarop ingetrokken en het Europa rad werd zijn vervanger op de Heuvel. Er volgden rechtszaken en beide kanten trokken uiteindelijk lering uit het hele verhaal.

Andere fabrikanten zaten ondertussen ook niet stil en vanuit Nederland kwam attractiebouwer Mondial met een 55m hoog reuzenrad wat op zijn beurt de Tilburgse skyline kwam aanvullen. Het Diamond Wheel van exploitant Harms stond in 2009 op het NS plein en de jaren erna op – wat voor de Tilburgers in die tijd eigenlijk de enige juiste plek was voor een reuzenrad – op de hoek van het Piusplein.

Het Diamond Wheel in 2009

Het Diamond wheel had minder spaken en minder gondels dan het Wheel of Excellence van fabrikant Bussink en het was, mede daardoor, slimmer en sneller in het opbouwen en transporteren ervan.

De relatie tussen de gemeente en de exploitant lijkt een deuk op de lopen als hij in 2013 besluit elders te gaan staan en de kermis plots zonder hooggaatie zit. Een vervanger regelen zat er ook niet meer in en menig kermisbezoeker heeft er zijn mening wel over klaar hoewel de gemeente er – in dit geval – niets aan kon doen.

Hoog bezoek

Het jaar erop, in 2014, is er geen reuzenrad beschikbaar binnen Nederland wat de uitstraling heeft die de toenmalige wethouder bij de Tilburgse kermis vindt horen. De meeste grote raderen staan steeds vaker op festivals, of voor langere tijd in een toeristische badplaats in binnen- of buitenland.

De oplossing komt via onze oosterburen. Het majestueuze ‘Sky Lounge’ rad van zo’n 60 meter hoog is op dat moment het op een na grootste transportabele reuzenrad ter wereld en heeft als kenmerk dat de gondels buiten het wiel geplaatst zijn. De Tilburgers kunnen weer even opgelucht ademhalen en genieten van het uitzicht vanaf het NS-plein.

Hoog-gaat-ie!

De jaren erna zijn wisselend te noemen, zowel qua fabrikanten, als exploitanten als formaten en locaties. De kermis krijgt ook nog te maken met de corona-periode, maar we zien wel dat er daarna weer Nederlandse exploitanten de kermis op gaan met nieuwe reuzenraderen. De attracties zijn voortaan helemaal voorzien van ledverlichting en met de Nederlandse hofleveranciers Mondial en Lamberink zien we ook in Tilburg de terugkeer van de hoog-gaat-ie. Met zo’n 45 meter hoogte hoog genoeg voor de gasten en voor de exploitanten groot genoeg om op transport te hebben.

Voor deze editie (we schrijven dit in 2026) staat de familie Buwalda met hun Mondial MCS45 – ‘Bon Voyage’ voor de derde maal op rij op de Tilburgse kermis.

De Bon Voyage in 2024