Al eeuwenlang is de kermis in zijn algemeenheid een van de meest geliefde en drukbezochte evenementen in Nederland. De Tilburgse Kermis is daarbij zeker geen uitzondering. Het jaarlijkse feest van attracties, muziek, en lekkernijen trekt jaarlijks honderdduizenden bezoekers uit het hele land.

Maar waar komt dit feest eigenlijk vandaan, en hoe is het door de jaren heen gegroeid?

Algemene oorsprong

Het ontstaan van de Tilburgse Kermis gaat waarschijnlijk terug tot ver in de vroege middeleeuwen (500-1000). In die tijd waren kermissen voornamelijk religieuze- of oogstfeesten, waarbij de lokale bevolking samenkwam om heiligen te eren, of om samen te feesten als het oogsten er op zat. Reizende artiesten en marktkooplui zorgden voor vermaak, of prezen hun exotische waren aan. Er kwamen altijd veel mensen op de kermis af en de reizigers sloten maar al te graag aan om daar hun waar of kunsten aan de man te brengen. Ook in Tilburg is deze link met een markt er lange tijd geweest. Rond 1880 zien we op de gunninglijsten nog steeds meer marktkramen dan kermisattracties staan. Overigens bestaat voor Tilburg het sterke vermoeden dat de markt en de bijbehorende festiviteiten al voor de 15e eeuw plaatsvonden op het marktplein voor de Heikense kerk (nu: Oude Markt). De eerste vermelding op schrift dateert uit 1567, maar uit de context van dat artikel blijkt dat de kermis al ouder moet zijn geweest en waarschijnlijk een boerenfeest was – gezien ook het tijdstip van eind augustus. Voor Tilburg denkt men dat de kermis begon als heidens (boeren) feest, toen onder de invloed kwam van de kerk en vervolgens aan de grootste jaarmarkt werd geplakt. Laten we eens verder kijken.

Vroege oorsprong

Er waren in Tilburg sowieso twee kermissen, 1 in het centrum – vermoedelijk op de markt en 1 bij de Hasseltse kapel. Die bij de kapel werd gevierd op de eerste zondag na de 8e juli, maar deze is aan het einde van de 19e eeuw verdwenen nadat de kermis in het centrum steeds groter begon te worden en heeft plaats gemaakt voor de jaarlijkse traditie van de snoepkramen in de maria-maand (mei). Van de kermis in het centrum is gevonden dat deze voor 1574 waarschijnlijk twee dagen duurde en plaatsvond bij de Heikense kerk. Diverse bronnen lijken er ook op te wijzen dat bijvoorbeeld het Sint-Jorisgilde hun nieuwe koning schoten op de dag na de hoogmis, tijdens de kermis. Dit gilde bestond vrijwel zeker al sinds de inwijding van de Heikense kerk in 1483. Het lijkt er op dat na 1574 de kermis voortaan acht dagen duurde (het oktaaf-kermis) en vanaf toen is verplaatst naar de Heuvel. Daar was al een plein, en er stond toen al een lindeboom met daaronder banken waar een vorm van rechtspraak plaatsvond. Dit alles kwam doordat er toestemming werd gegeven voor het houden van jaarmarkten door Philips, Hertog van Brabant. Ook is er gewezen op het vermoeden dat de kermis in Tilburg eerst in juni (24 juni, St Jan Baptist) plaats zou hebben gehad en omwille van de drukke periode tijdens de oogst verplaatst is naar eind augustus, wat de oorsprong met en boerenfeest dan weer versterkt. Voor dit laatste zijn we tot op heden nog geen bewijs tegen gekomen, enkel een aanname uit een krantenartikel uit 1935.

Ontwikkelingen

Het was pas laat in de negentiende eeuw dat de kermis veranderde in het soort evenement zoals we dat nu kennen. Het kwam als het ware los van het kerkelijke feest of jaarmarkt waar het mee samenviel. In Duitsland zie je overigens nog wel die sterke link met de fruhlings- en oktoberfesten, wat in feite de vieringen zijn van de eerste en de laatste oogsten. Er kwamen steeds meer attracties bij, eerst aangedreven door dieren, later op stoom en uiteindelijk electriciteit. Van draaimolens en schiettenten tot reizende theaters en bioscopen. Vanaf de jaren ’50 ging het steeds sneller, hoger en met steeds meer spektakel. Oefenspelen zijn er eigenlijk altijd al geweest, van het middeleeuwse koekhakken tot aan de grijpers en schuivers van nu. Blijkbaar is de aantrekkingskracht om een prijsje te kunnen winnen van alle tijden!

Ook werd de kermis steeds meer gezien als een gelegenheid om te ontspannen en te genieten. In Tilburg vooral door de textielarbeiders die er speciaal voor vrijaf kregen en waar de cafés goede zaken deden, omdat deze arbeiders hun vakantiepotje er meestal in een paar dagen doorheen dronken. Dit resulteerde overigens met regelmaat in knok- en steekpartijen tussen dronkaards. De Tilburgse kermis heeft door dit wangedrag zelfs een alcoholverbod gekend en is hierom ook eens keer bij voorbaat al afgelast. Gelukkig zijn we inmiddels een eeuw verder en is de kermis een feest wat over het algemeen zonder grote incidenten verloopt.

Groei

De kermis in Tilburg was eind 19e eeuw al een van de belangrijkere kermissen in Nederland, deze groei zette door en er kwamen steeds meer pleinen bij. De textielarbeiders zorgden voor een goede boterham van de exploitanten en deze boden steeds meer geld om op de Tilburgse kermis te mogen staan. En dan hebben we het over de periode zo tussen 1880 en 1920. Zeer waarschijnlijk oorspronkelijk begonnen bij de Heikense kerk op de markt en waarschijnlijk later naar de Heuvel verhuisd, daarna uitgebreid naar het Piusplein. De winkeliersvereniging van het Besterdplein diende na de eerste wereldoorlog jaren achtereen verzoeken in, om uiteindelijk in 1926 ook kermisattracties toegewezen te krijgen. Door aanpassingen in de binnenstad, zoals de onderdoorgang van het spoor tussen Heuvel en NS plein, werd het mogelijk een aaneengesloten route te maken. De huidige route bestaat nog niet zo lang als dat velen denken. Pas in de jaren ’90 sloot het lint zich vanaf het Besterdplein tot aan het Stadhuisplein en pas sinds 2004 is het 10 dagen kermis in Tilburg! Met de laatste aanpassingen is het Koningsplein geen kermisplein meer en hebben we de Broxlaan er bij gekregen. De kermis blijft meebewegen met de ontwikkelingen van de binnenstad. In 2026 is er een experiment waarbij het lint niet meer onder het spoor loopt tussen Heuvel en NS plein, maar iets verder bij de Willem-II passage door de Spoorzone.

In de jaren negentig van de vorige- en begin deze eeuw onderging de kermis nog een grote verandering. Er kwam meer aandacht voor veiligheid en regelgeving, en er werd door exploitanten geïnvesteerd in moderne, vaak iets compactere attracties die sneller op te bouwen zijn en met een mannetje personeel minder. In Tilburg uitte zich dat bijvoorbeeld ook door een veranderde opstelling waar hulpdiensten als brandweer en ambulance beter langs en tussen de attracties door moesten kunnen. Jaloersmakende foto’s uit de jaren ’80 van de vorige eeuw waar 6 of 7 grote attracties samengepakt stonden – soms letterlijk met de trappen tegen elkaar – zullen we niet meer gaan herbeleven. Ergens is dat misschien ook maar goed.

Ook het sociale karakter van de kermis veranderde in die periode mee, van een traditioneel feest voor de arbeiders en hun gezinnen, naar een meer commercieel evenement met allerlei randzaken en optredens van landelijk bekende artiesten. Toch blijft de Tilburgse Kermis onverminderd populair als op zichzelf staand evenement.

Jaarlijks trekt de kermis in Tilburg nog steeds honderdduizenden bezoekers, die genieten van de talloze attracties, het eten en drinken, en de gezellige sfeer.

Spraakmakend

In de geschiedenis van de Tilburgse Kermis zijn er altijd wel spannende en spraakmakende momenten geweest. In 1954 bijvoorbeeld, brak er een brand uit op de kermis, waarbij een nog bijna nieuwe autoscooter vlam vatte. Snel ingrijpen voorkwam erger. In 2014 herhaalde zich een soortgelijk scenario waar een eetkraampje vlam vatte en er twee gasflessen explodeerden.

Spraakmakend was zeker ook de oproep in 1990 op teletekst waarin de gay community werd opgeroepen om op maandag naar de kermis te komen. Het bleek een grap te zijn,maar de opkomst was veel groter dan verwacht!  Het jaar erop werd de eerste georganiseerde editie van de roze maandag gehouden en de rest is spreekwoordelijk geschiedenis.

Wat zeker niet onvermeld mag blijven is de nostalgische kermis. Na inspanningen van onder meer verslagever Lauran Wijfels, stond er op het Willemsplein vanaf 1990 een nostalgische kermis. Van meet af aan een groot succes en momenteel te vinden op het Besterdplein, waar ook de Spiegeltent van de kermis Expo te vinden is.

In 1976 verwelkomde de kermis het eerste reuzenrad van boven de 30 meter, in 1986 stond er de eerste Breakdance en in 2010 de eerste grote achtbaan met twee loopings: de Test Strecke. De eerste stalen achtbaan stond er overigens al in 1974 en houten achtbanen al in 1924. Afgelopen jaren sneuvelden diverse records, enkele attracties bereiken hoogtes tot zo’n 80 meter en snelheden tot ver boven de 100 kilometer per uur.

In 2019, het jaar van de laatste editie voor de COVID-19 pandemie, trok de Tilburgse Kermis naar schatting maar liefst 1,5 miljoen bezoekers. Het was daarmee de drukstbezochte kermis van Nederland en een van de grootste landelijke evenementen van het jaar. Er waren meer dan 200 attracties en kramen, verdeeld over het terrein van zo’n drie kilometer lang.

Covid

Helaas moest de Tilburgse Kermis in 2020 worden afgelast vanwege de COVID-19 pandemie, maar de kermiswethouder liet het hier niet bij zitten. Tilburg haalde het landelijke nieuws door toch een kermis te organiseren: Onder de noemer “vakantiekermis” werd een kleinschaliger kermis opgezet op een beperkt aantal pleinen. Er was ook geen promotie buiten de stad en het resulteerde in een groot succes. Toen ook in 2021 de kermis tegen een afgelasting aan keek, pakte Tilburg wederom uit met een iets grotere vakantiekermis en stond er alweer bijna een halve route opgesteld, met inacht neming van de toen geldende beperkingen. De kermis in kon 2022 weer als vanouds plaatsvinden.

Toekomst

Al met al is de Tilburgse Kermis een evenement met een rijke geschiedenis en een indrukwekkende groei. Van bescheiden begin tot een grote groei in de negentiende eeuw, tot een van de grootste en meest spectaculaire kermissen van Nederland. Maar ondanks alle vernieuwingen en veranderingen is er nog altijd dezelfde gezellige en feestelijke sfeer te vinden, waar bezoekers jaar na jaar op af blijven komen.

De Tilburgse Kermis zal ook in de toekomst ongetwijfeld blijven groeien en vernieuwen, maar de essentie van het feest zal altijd hetzelfde blijven: samen genieten van attracties, muziek, en lekker eten!